Uwa­ga! Obser­wa­cje Słoń­ca są nie­bez­piecz­ne i mogą uszko­dzić Twój wzrok! Nigdy nie patrz na Słoń­ce bez uży­cia odpo­wied­nich fil­trów lub innych zabez­pie­czeń! Nie odpo­wia­dam za nie­pra­wi­dło­we i nie­wy­star­cza­ją­ce przy­go­to­wa­nie się do obser­wa­cji Słońca.

Dziś zaj­mie­my się tema­tem obser­wa­cji wizu­al­nych zaćmie­nia Słoń­ca. Nasza dzien­na gwiaz­da jest obiek­tem tak jasnym, że bez zasto­so­wa­nia odpo­wied­nich fil­trów lub metod nie jeste­śmy w sta­nie zoba­czyć jej tar­czy. W zasa­dzie kate­go­rycz­nie nie powin­ni­śmy nawet tego pró­bo­wać, bo gro­zi nam poważ­ne uszko­dze­nie wzro­ku z jego utra­tą włącznie!
Jak zatem przy­go­to­wać się do oglą­da­nia zaćmie­nia Słoń­ca w bez­piecz­ny spo­sób? Może­my wybrać jed­ną z kil­ku metod w zależ­no­ści od nasze­go budże­tu, moż­li­wo­ści manu­al­nych, czy posia­da­ne­go sprzętu.

1. Fil­try

Popu­lar­ne meto­dy – pły­ta CD, szkło spa­wal­ni­cze, przy­dy­mio­ne szkło, dys­kiet­ka i inne pro­wi­zo­rycz­ne spo­so­by przy­ciem­nie­nia obra­zu Słoń­ca na pew­no nie są dobrym pomy­słem. Po pierw­sze mogą one prze­pusz­czać pro­mie­nio­wa­nie nie­ko­rzyst­nie wpły­wa­ją­ce na nasz wzrok (UV, pod­czer­wień). Po dru­gie bar­dzo psu­ją one jakość obra­zu. Może­my spró­bo­wać użyć folii myla­ro­wej. Taka folia jest czę­sto uży­wa­na w kocach ter­micz­nych, jakie mamy w aptecz­kach samochodowych.
War­to jed­nak wybrać się w mia­rę moż­li­wo­ści do sta­cjo­nar­ne­go lub poszu­kać inter­ne­to­we­go skle­pu foto­gra­ficz­ne­go lub astro­no­micz­ne­go i zaku­pić skra­wek folii – fil­tra sło­necz­ne­go. Jest to tzw. folia Baade­ra i ma ozna­cze­nie ND5.0. Nie kupuj­my takiej folii w wer­sji niż­szej (np. ND3.8), ponie­waż prze­pusz­cza ona zbyt dużo świa­tła dla naszych zasto­so­wań. Koszt takie­go fil­tra jest nie­wiel­ki, a jakość obra­zu bar­dzo dobra. Za kwa­drat o boku 10cm zapła­ci­my kil­ka zł. Z zaku­pio­ne­go skraw­ka folii może­my wyciąć frag­men­ty, któ­re następ­nie moż­na zamon­to­wać w opraw­ce tek­tu­ro­wej i zro­bić sobie oku­la­ry lub nasad­kę na lor­net­kę lub tele­skop. Jest jeden wspól­ny zestaw reguł nie­za­leż­ny od zasto­so­wa­nia – uni­ka­my doty­ka­nia folii pal­ca­mi na obsza­rze, któ­ry będzie prze­pusz­czał świa­tło (moż­na użyć baweł­nia­nych ręka­wi­czek lub łapać folię na brze­gach, któ­re i tak znaj­dą się pod opraw­ką), nie nacią­ga­my folii na siłę by była ide­al­nie pła­ska (może/​musi być lek­ko pofał­do­wa­na i nie pogor­szy to jako­ści obra­zu), ale przede wszyst­kim tak dobie­ra­my opraw­ki tekturowe/​papierowe, aby były odpo­wied­nio gru­be i nie­prze­pusz­cza­ją­ce świa­tła oraz żeby folia cho­wa­ła się pod nimi z odpo­wied­nim mar­gi­ne­sem. Uni­ka­my wte­dy ryzy­ka, że folia nie zacho­dzi na opraw­kę do koń­ca i błysk świa­tła może przejść do nasze­go oka obok folii i uszko­dzić nasz wzrok.

I jesz­cze jed­na bar­dzo waż­na rzecz – jeśli wyko­nu­je­my filtr na sprzęt optycz­ny, to nakła­da­my go na obiektyw(-y)/wlot tubu­su, to zna­czy od stro­ny, w któ­rą wpa­da świa­tło. Nigdy nie nakła­daj­my żad­nych fil­trów na oku­lar (czy­li od stro­ny, od któ­rej patrzy­my), gdyż tam świa­tło jest już sku­pio­ne i bar­dzo gorą­ce. Filtr może się prze­pa­lić i spo­wo­do­wać kata­stro­fal­ne skut­ki na naszym wzroku.

Oto przy­kła­do­we zdję­cia takich fil­trów, któ­re zna­la­złem w Inter­ne­cie. Wyko­na­łem podob­ne fil­try samo­dziel­nie, zaję­ło mi to oko­ło pół godzi­ny – do godzi­ny. Szcze­gó­ło­we instruk­cje może­my łatwo zna­leźć poprzez Google lub Youtu­be pod hasłem ​„Jak zro­bić filtr słoneczny”.

Oczy­wi­ście może­my rów­nież kupić goto­we fil­try z opraw­ka­mi lub oku­la­ry do obser­wa­cji Słońca 🙂

2. Pro­jek­cja okularowa

Jeśli nie dys­po­nu­je­my fil­trem, ale posia­da­my np. lor­net­kę, lune­tę lub tele­skop, może­my użyć meto­dy zwa­nej pro­jek­cją oku­la­ro­wą. Zanim się na to zde­cy­du­je­my, upew­nij­my się, że nasz sprzęt nada­je się do obser­wa­cji Słoń­ca bez fil­trów. Cho­dzi o to, że nie­od­fil­tro­wa­ne świa­tło sło­necz­ne powo­du­je nagrze­wa­nie się ele­men­tów w środ­ku sprzę­tu i może spo­wo­do­wać ich nie­od­wra­cal­ne odkształ­ce­nia. Szko­da prze­cież ryzy­ko­wać utra­tę lor­net­ki, czy tele­sko­pu. Pro­jek­cja oku­la­ro­wa jest to rzu­to­wa­nie obra­zu ze sprzę­tu optycz­ne­go na ekran, np. kart­kę papie­ru. W przy­pad­ku lor­net­ki potrze­bu­je­my tyl­ko jed­nej z dwóch lune­tek ją two­rzą­cych. Zakryj­my zatem nie­prze­pusz­czal­nym dekiel­kiem lub inną sta­bil­ną przy­kryw­ką jeden wybra­ny obiek­tyw lor­net­ki. Popro­śmy kogoś do pomo­cy. Jed­na oso­ba niech usta­wia lor­net­kę w stro­nę Słoń­ca, uwa­ża­jąc, aby nikt nie patrzył wte­dy przez nią. Trze­ba meto­dą prób i błę­dów usta­wiać sprzęt, aby z oku­la­ru lor­net­ki padł snop świa­tła sło­necz­ne­go. Wte­dy wie­my, że Słoń­ce jest w polu widze­nia. War­to zna­leźć punkt opar­cia lor­net­ki, np. para­pet, a naj­le­piej oczy­wi­ście sta­tyw. Obraz pada­ją­cy z oku­la­ru lor­net­ki trze­ba teraz rzu­cić na kart­kę bia­łe­go papie­ru, np. for­ma­tu A4. Przy­su­wa­my kart­kę do oku­la­ru lor­net­ki i odda­la­my powo­li, aby obraz był coraz więk­szy, ale nie za dale­ko, aby nie stra­cić kon­tra­stu. Przy tej czyn­no­ści musi­my rów­nież usta­wić ostrość, aby obraz Słoń­ca był wyraź­ny. Będzie­my to widzieć po kra­wę­dzi tar­czy sło­necz­nej na kart­ce, któ­ra musi być jak naj­bar­dziej wyraź­na, nie roz­my­ta. War­to jest przy­ciem­nić oto­cze­nie, w któ­rym się znaj­du­je­my, aby obraz był wyraź­niej­szy. Będąc w zamknię­tym pomiesz­cze­niu, zasłoń­my żalu­zje, firan­ki, zosta­wia­jąc tyl­ko prze­świt, gdzie mamy lor­net­kę. Jeśli jeste­śmy na zewnątrz, może­my przy­kryć się kocem i wysta­wić lor­net­kę za nie­go. Kart­kę papie­ru trzy­ma­my pod kocem i mamy dosko­na­łe warun­ki do obserwacji.

3. Came­ra obscura

Trze­cią meto­dą, a zara­zem dru­gą meto­dą pro­jek­cji jest zbu­do­wa­nie przy­rzą­du zwa­ne­go ​„came­ra obscu­ra”. Potrze­bu­je­my pudeł­ka tek­tu­ro­we­go. Im więk­sze pudło, tym lepiej. Na jed­nej jego ścian­ce wyci­na­my otwór o śred­ni­cy kil­ku cm. Na otwór ten nakle­ja­my kart­kę gru­be­go papie­ru, naj­le­piej czar­ne­go lub o innej ciem­nej bar­wie. Szpil­ką lub igłą robi­my otwór w kart­ce. Przez ten otwór będzie do pudeł­ka wpa­dać świa­tło Słoń­ca. Prze­ciw­le­głą ścian­kę pudeł­ka wyci­na­my cał­ko­wi­cie, zastę­pu­jąc ją arku­szem bar­dzo cien­kie­go papie­ru, np. bibuł­ki lub papie­ru do pie­cze­nia. Może to być też kart­ka zwy­kłe­go papie­ru, któ­rą może­my też nakle­ić na ścia­nie od środ­ka, by jej nie wyci­nać. Będzie to ekran, na któ­ry pad­nie snop świa­tła z otwo­ru, któ­ry zro­bi­li­śmy igłą w ścian­ce naprze­ciw­ko. Resz­ta ścian pudeł­ka musi być zamknię­ta, jeśli sko­rzy­sta­li­śmy z bibu­ły. Jeśli do ekra­nu uży­li­śmy zwy­kłej kart­ki, wytnij­my mały otwór na ścian­ce łączą­cej ścia­nę z ekra­nem i ścia­nę z otwor­kiem po igle. Przez ten otwór będzie­my patrzeć do środ­ka pudeł­ka na ekran. Goto­we! Skie­ruj­my pudeł­ko otwor­kiem po igle w stro­nę Słoń­ca. Na bibuł­ko­wy ekran patrzy­my od zewnątrz pudeł­ka, gdyż jest on na tyle cien­ki, że obraz przez bibu­łę prze­świ­tu­je. Z kolei na ekran z kart­ki patrzy­my przez otwór wycię­ty na oczy w ścian­ce mię­dzy ekra­nem i otwor­kiem. Na ekra­nie powi­nien poja­wić się obraz naszej gwiaz­dy. Im cień­szy otwór po igle, tym obraz wyraź­niej­szy. Im więk­sza odle­głość mię­dzy otwor­kiem a ekra­nem, tym obraz będzie więk­szy i może się oka­zać, że Słoń­ce w cało­ści nie zmie­ści się na ekra­nie. War­to, jak w poprzed­niej meto­dzie, zadbać o przy­ciem­nie­nie oto­cze­nia firan­ka­mi, żalu­zja­mi lub kocem. Poeksperymentujmy!

I jesz­cze raz, bar­dzo waż­na rzecz – uwa­żaj­my na nasz wzrok – już krót­ka bez­po­śred­nia eks­po­zy­cja na nie­od­fil­tro­wa­ne świa­tło sło­necz­ne może dopro­wa­dzić do utra­ty wzroku!

Dziś garść infor­ma­cji na temat godzin wystą­pie­nia zaćmie­nia. Przed­tem jed­nak tro­chę teorii 🙂

Otóż zaćmie­nie Słoń­ca na Zie­mi to zja­wi­sko pole­ga­ją­ce na usta­wie­niu się Zie­mi, Księ­ży­ca i Słoń­ca ide­al­nie lub pra­wie ide­al­nie w jed­nej linii. Księ­życ zasła­nia Słoń­ce obser­wa­to­ro­wi na Zie­mi, rzu­ca­jąc na nie­go swój cień lub pół­cień. W przy­pad­ku naszej pla­ne­ty, mamy do czy­nie­nia z sytu­acją wyjąt­ko­wą. Otóż roz­miar Księ­ży­ca na nie­bie jest nie­mal iden­tycz­ny, jak roz­miar Słoń­ca. Przy odpo­wied­niej kon­fi­gu­ra­cji orbit i usta­wie­niu się tych 2 ciał nie­bie­skich w linii, Księ­życ może zakryć Słoń­ce nie­mal­że dokład­nie na obsza­rze jego tar­czy. Dzię­ki temu pod­czas cał­ko­wi­te­go zaćmie­nia może­my podzi­wiać zewnętrz­ne war­stwy atmos­fe­ry sło­necz­nej, czy­li tzw. koro­nę sło­necz­ną, a tak­że wybu­chy pla­zmy. Jak już wie­cie z poprzed­nich moich wpi­sów, Księ­życ ma orbi­tę elip­tycz­ną i raz jest bli­żej, a raz dalej Zie­mi. Będąc bli­żej, potra­fi on zakryć Słoń­ce i nie­co poza nim. Wte­dy zaćmie­nie cał­ko­wi­te trwa dłu­żej (nawet ponad 5 minut). Kie­dy nasz sate­li­ta jest w dal­szych rejo­nach swo­jej orbi­ty, może być zbyt mały, by zakryć cał­ko­wi­cie tar­czę sło­necz­ną i jej obwód­ka ota­cza wte­dy dysk Księ­ży­ca. Jest to zaćmie­nie obrącz­ko­we. Kie­dy z kolei znaj­du­je­my się poza linią Księ­życ-Słoń­ce, wte­dy nasz sate­li­ta pokry­wa tyl­ko część Słoń­ca i mamy do czy­nie­nia z zaćmie­niem czę­ścio­wym, czy­li takim, jakie zoba­czy­my w Pol­sce 20 mar­ca. Wte­dy pada na nas nie cień, lecz pół­cień Księżyca.

Dla­cze­go zaćmie­nie trwa tyl­ko kil­ka godzin, a jego faza cał­ko­wi­ta (jeśli wystę­pu­je) tyl­ko kil­ka minut? Otóż cha­rak­te­ry­sty­ki orbit Zie­mi wokół Słoń­ca oraz Księ­ży­ca wokół Zie­mi powo­du­ją, że Księ­życ prze­su­wa się wzglę­dem gwiazd po nie­bie dość szyb­ko. Być może już zauwa­ży­li­ście ten ruch. Naj­le­piej widać go z dnia na dzień, kie­dy widzi­my, że co dobę Księ­życ wscho­dzi oko­ło godzi­nę póź­niej w sto­sun­ku do sfe­ry gwiazd i pla­net. Ozna­cza to, że nasz sate­li­ta poru­szą się ruchem wła­snym wzglę­dem sfe­ry nie­bie­skiej z zacho­du na wschód. Robi to rów­nież Słoń­ce, lecz ruch ten jest dużo wol­niej­szy (dla­te­go mamy zna­ki zodia­ku, bo Słoń­ce prze­by­wa w danych gwiaz­do­zbio­rach przez okre­ślo­ny czas, poru­sza­jąc się przez nie przez cały rok). Kie­dy zatem docho­dzi do zaćmie­nia, Księ­życ nacho­dzi na Słoń­ce od zachod­niej stro­ny, zakry­wa je czę­ścio­wo lub cał­ko­wi­cie i scho­dzi z jego tar­czy. Wte­dy też pół­cień i/​lub cień Księ­ży­ca pędzi po powierzch­ni Zie­mi, ​„uru­cha­mia­jąc” zja­wi­sko zaćmie­nia dla kolej­nych obser­wa­to­rów w miej­scach na tra­sie półcienia/​cienia.

Może­my zatem wyzna­czyć momen­ty tak zwa­nych kon­tak­tów tarcz Księ­ży­ca i Słoń­ca. Pierw­szy kon­takt to moment zetknię­cia się ze sobą obu tarcz. Wyzna­cza on począ­tek zaćmie­nia. Dru­gi kon­takt wystę­pu­je przy zaćmie­niu cał­ko­wi­tym. Wyzna­cza on chwi­lę, w któ­rej Księ­życ swo­im wschod­nim brze­giem doty­ka wschod­nie­gu brze­gi tar­czy Słoń­ca – zaczy­na się faza cał­ko­wi­ta (Słoń­ce jest cał­kiem pokry­te przez Księ­życ). Trze­ci kon­takt to zej­ście zachod­nie­go brze­gu tar­czy Księ­ży­ca z tej samej stro­ny tar­czy sło­necz­nej – koń­czy się faza cał­ko­wi­ta. Czwar­ty kon­takt to zej­ście zachod­nie­go brze­gu tar­czy księ­ży­co­wej ze wschod­nie­go brze­gu tar­czy Słoń­ca – Księ­życ cał­ko­wi­cie opusz­cza tar­czę sło­necz­ną. W przy­pad­ku zaćmie­nia czę­ścio­we­go bez fazy cał­ko­wi­tej, dru­gi i trze­ci kon­takt oczy­wi­ście nie występują.

Poniż­sza lista przed­sta­wia kil­ka miast w Pol­sce oraz cza­sy pierw­sze­go kon­tak­tu, mak­sy­mal­nej fazy czę­ścio­wej oraz ostat­nie­go kon­tak­tu. Momen­ty poda­ne są w cza­sie lokal­nym w Polsce.

Mia­sto	Począ­tek (1‑szy kontakt)	Mak­si­mum	Koniec (Ostat­ni kontakt)
Bia­ły­stok	09:51	11:00	12:10
Gdańsk	09:46	10:55	12:06
Kato­wi­ce	09:42	10:51	12:03
Kra­ków	09:43	10:52	12:03
Poznań	09:42	10:51	12:03
Rze­szów	09:46	10:55	12:06
Świ­no­uj­ście	09:41	10:50	12:00
War­sza­wa	09:47	10:56	12:07
Wro­cław	09:41	10:50	12:01

Zaćmie­nie Słoń­ca, któ­re zoba­czy­my w Pol­sce 20 mar­ca będzie dość głę­bo­kim zaćmie­niem. Para­me­trem, któ­ry mówi o tym jest tzw. mak­sy­mal­na faza zaćmie­nia. Jest to war­tość pro­cen­to­wa śred­ni­cy obiek­tu, któ­ry jest prze­sła­nia­ny. Wiel­kość obsza­ru Słoń­ca, któ­ry tym razem zosta­nie zasło­nię­ty przez Księ­życ będzie róż­ni­ła się w zależ­no­ści od miej­sca nasze­go poby­tu. Faza zaćmie­nia wynie­sie od pra­wie 70% do oko­ło 80%. Z pew­no­ścią będzie to wido­wi­sko war­te uwa­gi! Poni­żej poda­łem listę kil­ku miast w Pol­sce oraz mak­sy­mal­ne fazy zaćmie­nia z nich widocz­ne wraz z wido­kiem, jaki zobaczymy.

Jutro na tej stro­nie znaj­dzie­cie infor­ma­cje na temat cza­sów wystą­pie­nia zaćmie­nia oraz kil­ka słów na temat tzw. ​„kon­tak­tów” w poszcze­gól­nych eta­pach zjawiska.

Zbli­ża się jed­no z naj­waż­niej­szych wyda­rzeń w astro­no­mii w tym roku. 20 mar­ca doj­dzie do cał­ko­wi­te­go zaćmie­nia Słoń­ca, któ­re będzie widocz­ne z Wysp Owczych i archi­pe­la­gu Sval­bard w Ark­ty­ce. Z Pol­ski zoba­czy­my zaćmie­nie czę­ścio­we o dużej fazie, od 70 do pra­wie 80% zasło­nię­tej śred­ni­cy tar­czy sło­necz­nej. W cią­gu naj­bliż­szych dni będę pisał o szcze­gó­łach zaćmie­nia w Pol­sce oraz o tym, jak przy­go­to­wać się do jego bez­piecz­nej obser­wa­cji i foto­gra­fo­wa­nia. A od 18 mar­ca posta­ram się na bie­żą­co rela­cjo­no­wać moją wypra­wę na Sval­bard. Śledź­cie tę stro­nę na bie­żą­co i przy­go­to­wuj­cie się do robie­nia zdjęć zaćmie­nia, przy­da­dzą Wam się niedługo!